Universiade 2011 ve Çift Başlı Kartal

İnternette “kmoksy.com” alan adı ile Türk dili araştırmaları üzerine yayın yapan bir sayfa mevcut. Aylar evvel sayfanın sahibi “Ümüt Çınar” bey teveccüh buyurup bir yazıma yorum yapmıştı. Ben de bunun üzerine sayfasını ziyaret etmiş, uzun uzun inceleme fırsatı bulmuştum. Hatta sayfasını Türk dili üzerine yetkin bir ağabeyime tavsiye etmiştim. O ağabeyimin verdiği cevap kısmen şöyleydi…

… iyi niyetli bir çıkış olabilir ama çok dağılmış. Söz gelimi; Alaska Yerlileri’ndeki Türkçe asıllı Rusça kelimeler ve benzeri… 93 harbi sonrası gelenlerden olduğunu ima ediyor ve Ahıska Türkü olduğunu da sayfayla ilan ediyor zaten… Bilemem, doğru ise ne mutlu ama TDK hakkındaki tespit ve ithamlarına katılıyorum… Doğrudur; bütün, Türkçe, tüm, Moğolca’dır. Vs.Vs.Vs. Bitki isimlerine gelince; yüzlerce dilcinin aynı anda dalması gereken bir denize, yöresel ağza dalmış… Allah yardımcısı olsun. Bu arada; geçici bir uygulama ile dünyanın neresinde olursa olsun Ahıska Türkleri’ne T.C. vatandaşı olabilme hakkı verildi…

Bugün bir vesile ile sayfasını yeniden ziyaret ettim. “Yanlış Kartal” başlıklı bir yazı dikkatimi çekti (buradan). Ümüt bey yazısına şöyle başlıyordu; “Amerikan emperyalizminin sembolü olan Ak Başlı Deniz Kartalı’nın internet ortamında Ana Kartal (Eagle) figürü olarak yer alıp diğer kartal figürlerini geri plana itmesi kabul edilemez.” Yarama basmıştı! Bencileyin Alanya gibi Selçuklu tarihiyle yoğrulmuş bir şehirde yetişip kök salan birisi için “Ana Kartal, Çift Başlı Kartal” derin anlam taşıyordu.

Bizim kartalımız (Bürküt), Kaya kartalı ya da Altın kartal namı ile anılan Aquila chrysaetos, Amerikan kartalı ise Ak başlı kartal, Beyaz başlı kartal ya da Kel kartal olarak tanınan Haliaeetus leucocephalus du. Oysa son yıllarda kültürümüzde derin izleri olan kartal figürü, Amerikan kartalı ile özdeşleşmişti. Kısaca Ümüt bey yazısında bu konudan dert yanıyor ve savını yüzlerce görsel ile ispatlıyordu.

Ümüt beyin verdiği örnekler içerisinde her iki türün yer değiştirmesiyle yapılan belki de en vahim hata Dünya Üniversitelerarası Kış Oyunları’nın “Çift Başlı Kartal” maskotunun Amerikan Kartalı olarak seçilmesiydi. İşte bu noktada olayın sosyo-kültürel boyutu benim için değerini yitirdi ve uyuz biyolog damarım kabardı.

Ülkemde son yıllarda elimi nereye sallasam “Kuş Uzmanına” değer oldu (gerçek ornitologları tenzih ediyorum). Hele hele hemen her ile açılan Biyoloji mekteplerine (bölüm demeye dilim varmıyor) ne demeli? E kardeşim Türkiye’nin en köklü Biyoloji bölümlerinden olan Erzurum’daki Atatürk Üniversitesi Biyoloji bölümü (!) ne iş yapar? Çevre ve Orman Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü? İnternetten araştırdım ilgili maskotun logosunu tasarlayan kişi bir grafiker. Bence iyi iş çıkarmış. Hakikaten sevimli bir logo. Onun her iki kartal arasındaki farkı bilmemesi, ayırt edememesi normal. Ayırt etmesi gerekip, ayırt edemeyenler utansın.

Not: Ümüt Çınar beyi araştırmasından ve tespitlerinden dolayı acizane tebrik ediyorum. Bununla beraber ilgili makalesindeki üslubuna hele hele Kurtları “zalimdir” diye nitelendirmesine asla katılmıyorum. Unutmamak gerekir; “Bürküt” yetiştiriciliği binlerce yıllık bir Türk geleneğidir. Ancak burada amaç sadece avlanmak değil aynı zamanda mevcut sürüleri korumaktır.

“Universiade 2011 ve Çift Başlı Kartal” üzerine 2 yorum

  1. Şu saatten sonra oturup, “Ongon” nediri anlatsak mı (?) yoksa yoğurdu sarımsaklamasak mı ?.. Avrupa’daki güçlü Türk etkisiyle bir çok eski kanton ve eyalete sirayet etmiş olan “Çift Başlı Kartal” motifi, şekilden şekile girerken; Kınık boyu Ongonunu şeklen muhafaza etmiş ve bilhassa kanatlarındaki farklı form ve pençelerindeki ok ve yayla benzerlerinden ayrı tutmayı başarmıştır. Hülasa; geçtim ak başlı kartalı, sağa-sola diktikleri heykelciklerin Selçuklu Kartalı ile uzaktan yakından alakası yok! Defalarca dile getirmemize rağmen tarih fukarası üç-beş heykeltıraşın insafına terk edildi olay ve “vay sanata ve sanatçıya düşmanlık yapılıyor” çığlıkları … 🙂 Ne diyeyim (?) sözgelimi; resmindeki kartal olsa olsa Tosmur kuşu olur ama kat’a Selçuklu Kartalı değildir!!! Sanat Tarihçileri aynı fışkıyı eşelemekten vazgeçtikleri zaman yahut bir kısmının yaptığı gibi her haltı Bizans’ta aramaktan vazgeçtikleri vakit anlaşılacak demek ki Omurtak’la Bürküt’ün farkı…

  2. Türkiye’de kartal sembolünü sokaklara taşarcasına en yoğun olarak kullanan tek kurum Beşiktaş’tır ve de Beşiktaş’ın “Kara Kartal” sembolü şu anda Haliaeetus leucocephalus bilim adıyla anılan ve dünyada yalnızca Kuzey Amerika’da yaşayan ve balıkla beslenen Ak Başlı Deniz Kartalı’dır. Amerika’da soyu tehlike altında idi ve de devlet tarafından millî kuş (national bird) olarak kabul edildiği için birtakım müthiş kampanyalarla da soy tehlikesini şimdilik atlatmış görünüyor. Bu kartal Beşiktaş’ın sembolü olamaz. Zira hiçbir şekilde “yiğitlik” kavramıyla bağdaştırılamaz. Yiğitlik kavramıyla örtüşen tek kartal türü var dünyada. O da, Kırgız ve Kazak Türklerinin günümüzde hâlâ doğancılık (falconry) denilen eğitilmiş yırtıcı kuşlarla (= alıcı kuşlarla) yapılan avcılık sanatında kullandıkları Aquila chrysaetos türüdür. Bu kartal türünün İngilizce adı Altın Kartal (golden eagle) Beşiktaş’ın Kara Kartal figürüyle isim olarak örtüşmese de, takımın gerçek kartalı budur ve Türkçe adı Kaya Kartalı tür için daha uygun bir adlandırmadır. İngilizce adı alt türlerinden kaynaklanan form rengidir ve siyaha yaklaşan renklenmeleri de bulunur. Yani “altın” gibi sarı değildir. Eskilerin deyimiyle “ismiyle müsemma” değil!

    Şimdi internetten tarama yaptım; Türkiye’nin kuş bilimi uzmanlarından Hacettepe Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. ilhami Kiziroğlu’nun bilgisine başvurularak hazırlanan “Beşiktaş Kartalını değiştirsin!” başlıklı haber basında yer almış ve kimi sitelerde de bu konu forum olarak tartışmaya açılmış. Uykudan uyanmak ve uyuyanları uyandırmak güzel bir şey. İlerisi için umut verici. Kiziroğlu, Beşiktaş’ın sembolü “beyaz kafalı kartal” değil Şah Kartal olsun diyor. Buna katılmıyorum; zira Şah Kartal (Aquila heliaca) Türk doğancılığında kullanılmaz. Kırgız ve Kazakların itibar etmediği bir kartal türüdür. “Şah” adına aldanmamak gerek. Türk dünyasının yiğitlik sembolü olarak gelmiş geçmiş tek kartal türü Rusların Türkçe Bürküt sözünden alıp Berkut yaptıkları Kaya Kartalı (Aquila chrysaetos) türüdür. Eğer, Beşiktaş’ın kartal figürü olarak eskiden olduğu gibi Aquila chrysaetos olmasını sağlarsak, diğerlerinin de doğru kartalı bulmalarını sağlayabiliriz. Kartallar yüksek uçar, gerçekten yüksek uçar. Aquila chrysaetos ile yükselen kuzu tutup iner; Haliaetus leucocephalus ile yükselen balık tutup iner.

    Karar sizin!

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir