Türk Kültüründe Köpek

Tarih boyunca seyrek de olsa bazı Türk boylarında köpek, İt ve Barak kelimelerinin de özel ad olarak kullanılmış olduğu görülmektedir. Günümüz Türkiye Türkleri düşünüldüğünde bu hayvanlar olumsuz değer taşımaktadır. Bu durumda bu kelimelerin özel ad olarak kullanımı oldukça ilgi çekici bir durum arz etmektedir. Oysa zannedilenin ya da bir başka deyişle günümüzdeki durumun aksine Türk mitolojisinde “köpek” in önemli ve olumlu bir yeri vardır. Bunun ilk delili İslâmiyet öncesinde kullanılan on iki hayvanlı Türk takviminde yıl adlarından birinin It adı ile anılmasıdır (Caferoğlu, 1988).

Köpek, Türk efsanelerinde ve destanî eserlerinde daha çok It ve Barak, seyrek olarak da It Barak biçiminde kullanılmıştır. Bu kelimelere ilk olarak Oğuz Kağan Destanında rastlanmaktadır. Bilindiği gibi bu destanda Oğuz Kağana düşman olan bir kavmin adı It Barak’tır. Ayrıca, kuzey ve doğu Türklerinin folklorunda da “it başlı sığır ayaklı” bir ulusun varlığına dair bilgiler vardır. Aynı inanışa Moğollarda da rastlanmaktadır. Ebulgazi Bahadır Han, savaş için toplanan Özbeklerden bahsederken “it başlı sığır ayaklı” bir kavimden de söz etmiştir. Altay Türklerinin masallarında ve Kırgız Türklerinin efsanelerinde “kocaları köpek kılığında olan güzel kadınlar ülkesi” ile ilgili bilgiler vardır. Kırgız, Kazak ve Başkurt Türklerindeki bir inanışta, yumurtalarından bir tanesinden köpek yavrusu çıkan bir kuş vardır. Aynı bilgiler Kaşgarlı Mahmut tarafından da verilmektedir (Caferoğlu 1988). Özellikle Barak kelimesinin şahıs adı ve unvan olarak kullanılmış olduğu görülmektedir. İslâm kaynaklarında Sarı Saltuk’un müritlerini Barağım diye çağırdığı yönünde bilgiler vardır. Marco Polo, Barak adını taşıyan bir Moğol şehzadesinden bahsetmektedir. Aynı şekilde Çağatay’ın beylerinden biri de bu adı taşımıştır. Selçuklu vezirlerinden birinin adının da Sadettin Köpek olduğu bilinmektedir (Caferoğlu 1988). Görüldüğü gibi Türk kültüründe ve mitolojisinde köpek zannedildiği gibi olumsuz bir değer taşımamaktadır.

Kaynak (bire bir alıntıdır): Karadoğan, A. 2003. Türk şahıs adlarında hayvan kültü. Milli Folklor. 57: 109-116.

Not: Barak, Türk mitolojisinde; siyah, uzun tüylü ve çok iri bir köpeğin ismidir.