Pedanius Dioscorides (Πεδάνιος Διοσκουρίδης): İ.S. 40-90 civarında yaşamış Grek hekim, farmakolog ve botanikçi Dioskorides, Anazarbus’ta (Anavarza) doğdu. İskenderiye ve Atina’da tıp öğrenimi yaptıktan sonra İmparator Nero zamanında hekimlik yaptı. Ordudaki görevi nedeniyle geniş bir coğrafyada tıbbi bitki ve mineralleri inceledi.

De Materia Medica (İlaçlar Bilgisi): Dioskorides, Yunanca yazdığı bu ansiklopedik eserinde 600’e yakın tıbbi bitkiden bahseder. Antik dönem tıbbına ışık tutan bu eser konularına göre sınıflandırılmış 5 ciltten oluşmaktadır. Bu nedenle günümüz farmakopelerinin de öncüsü sayılır. Arapça, Farsça ve Latince başta olmak üzere pek çok dile çevrilmiş ve 17. yüzyıla kadar kullanılmıştır.

İstanbul Kodeksi (Codex Constantinopolitanus): M.S. 512 yılında Bizans prensesi Juliana Anicia için hazırlanan bu eser en eski Dioscorides yazmasıdır. Kanuni Sultan Süleyman’ın başhekimi Musa bin Hamon’un oğlundan, Avusturya Sefiri Busbecq tarafından satın alınarak Viyana’ya gönderilmiştir. O tarihten beri de Viyana Kodeksi (Codex Vindobonensis) adıyla anılmaktadır.

Teşekkür ve Not: Yukarıda yer alan yazı ve fotoğrafı, Dr. Ecz. Halil Tekiner beyefendinin izin ve teveccühü ile ağ sayfamda yayınlıyorum. Kendisine özellikle bu etkileyici ve ince fotoğrafı benimle paylaştığı için çok teşekkür ediyorum. Yazı ve fotoğraf sahibinin izni olmadan kesinlikle yayınlanamaz, paylaşılamaz.

John Ray

İngiltere’de sıklıkla Doğa Tarihinin babası olarak işaret edilen John Ray zamanının en önemli Doğa Bilimcisi olmasının yanında aynı zamanda çok önemli bir filozofdur. John Ray, 1627 yılının Kasım ayında İngiltere’nin Essex şehrinin Black Notley kasabasında dünyaya geldi. Babası demirci ustası, annesi bitkiler vasıtasıyla insanları iyileştiren bir hanımdı. Ray’in son derece derin olan doğa sevgisinin (bilhassa bitkiler) gelişiminde annesinin etkisi büyüktür.

1644 yılında Cambridge Üniversitesine girdi. Kısa zamanda dil bilim, matematik ve doğa bilim üzerinde uzmanlaştı. 1649′da akademi üyesi, 1651′de okutman, 1658′de dekan yardımcısı oldu. 1660′da Anglikan kilisesinde papazlığa atandı ancak çok geçmeden siyasal sebeplerden dolayı Cambridge üniversitesinden ayrılmak durumunda kaldı.

1660 ila 1671 yılları arasında İngiltere’yi baştan başa dolaştı, bir çok arazi gezisine katıldı. Yine bu yıllar arasında bir kere de Avrupa’ya seyahat düzenledi. Bu arazi çalışması esnasında bir çok fosil, bitki ve hayvan numunesi topladı. Embriyoloji ve Bitki fizyolojisi alanında deneysel çalışmalar yaptı. Suyun bitkiler için olan yaşamsal önemini kanıtladı. Bu çalışmaları sayesinde ünlenen Ray, 1667 yılında dünyanın ilk bilimsel cemiyeti olan Londra’daki Royal Society’ye katıldı. Sağlığının kötü olması sebebiyle gençlik yıllarında sık yaptığı arazi çalışmalarını, hayatının son on yılında yapamamış buna rağmen dil bilim, din bilim ve doğa tarihi üzerine kitap üzerine kitap yazıp döneminin Oldenburg, Hooke ve Lister gibi bilim adamlarına öncülük etmiştir.

John Ray, çiçekli bitkileri “Monokotiledon ve Dikotiledon” olmak üzere sınıflandırmış ve botanik biliminde hala geçerliliğini sürdüren bir kategorizasyonun mucidi olmuştur. En önemli eseri Historia Plantarum olan Ray, 17 Ocak 1705′de hayata gözlerini yummuştur. 1844′de adına ithafen kurulan Ray Society günümüzde halen faaliyetlerini sürdürmektedir.

Henri Milne-Edwards

Büyük Fransız doğa bilimci, zoolog, karsinolog¹. 23 Ekim 1800′de, şu an Belçika sınırları içerisinde yer alan Bruges şehrinde doğdu. Babası İngiliz Wiliam Edwards, annesi Fransız Elisabeth Vaux’du. Mevcut yönetime muhalif olan babası uzun yıllar boyunca hapis yattı. Bu tip ailevi nedenlerden ötürü ilk gençlik yıllarının büyük bir kısmını Fransa’nın çeşitli kentlerinde geçirdi. Paris’de Fizyolog olan ağabeyi William Edwards’dan Fizyoloji dersleri aldı. Napoleon Bonaparte’ın düşmesinden sonra ailecek yeniden Paris’e yerleştiler.

Ağabeyinin etkisiyle olsa gerek, tıbba olan eğiliminden dolayı 1823 senesinde Paris’te, Tıp eğitimini tamamlayarak Tıp Doktoru ünvanını aldı. Ancak onun asıl tutkusu Doğa Tarihi ve özellikle alçak yapılı hayvan grupları üzerine çalışabilmekti. Bu büyük tutkusunu bastıramayarak efsanevi zoolog Baron Georges Cuvier’nin öğrencisi oldu. Aynı tarihlerde dönemin önde gelen doğa bilimcilerinden Jean Victoire Audouin’in de dostluğunu kazandı.

Laura Trézel ile evlendi. Bu evliliğinden dokuz çocuğu oldu. Bu dokuz çocuktan bir tanesi olan Alphonse Milne-Edwards da ornitho-osteology, ornitho-myology ve mammaloji alanına sağladığı önemli katkılarla bilim tarihindeki yerini almış önemli bir doğa bilimcidir.

Henri Milne-Edwards, ilk çalışmalarından olan “Recherches Anatomiques Sur Les Crustaces” adlı eserini 1829 senesinde Fransız Bilimler Akademisine sunar. Bu çalışması 1826-1828 yılları arasında, dostu Jean Victoire Audouin’le birlikte, Normandiya kıyılarında yaptıkları iki arazi gezisinin sonuçlarına dayanır ve Baron Georges Cuvier’nin de büyük övgüsünü alır.

Baron Georges Cuvier

1832 senesinde Collège Central des Arts et Manufactures’de doğa tarihi ve hijyen profesörü olur. 1841′de dostu Jean Victoire Audouin’in ölümü üzerine, onun halefi olarak Paris Doğa Tarihi Müzesi’nin (Muséum National d’Histoire Naturelle) Entomoloji bölüm başkanlığına; 1862′de ise, bu seferde Isidore Geoffroy Saint-Hilaire’nin halefi olarak Zooloji bölüm başkanlığına atanır. Makalelerinin büyük bir kısmını, uzunca bir dönem editörlüğünü de yaptığı “Annales des Sciences Naturelles” dergisinde yayınlar. En önemli çalışmalarından olan “Histoire Naturelle des Crustacés (Kabukluların Doğa Tarihi)” i üç cilt halinde 1837-1841; “Histoire Naturelle des Coralliaires (Mercanların Doğa Tarihi)” i ise 1858-1860 seneleri arasında bastırır.

Cirripedoloji’nin kurucusu, İngiliz doğa bilimci Charles Darwin 1852′de yayınladığı “Living Cirripedia” adlı eserinin ikinci cildini Henri Milne-Edwards’a ithaf eder ve “Histoire Naturelle des Crustacés” i över².

Henri Milne-Edwards, 1856′da Royal Society tarafından, zoolojiye sağladığı önemli katkılardan dolayı Copley madalyası (Copley Medal) ile onurlandırılır (ilk kez 1731′de verilen bu madalya tarih boyunca; Benjamin Franklin, Michael Faraday, Charles Darwin, Louis Pasteur, Albert Einstein, Francis Crick ve Stephen Hawking gibi bilim adamlarına da verilmiştir)³.

Copley Madalyası

29 Haziran 1885′de, Paris’de hayata gözlerini yumar. Başta Kabuklular (Crustaceae) olmak üzere denizel omurgasızların keşfine adadığı hayatının anısına, sağlığı boyunca ve ölümünden sonra bir çok deniz canlısına ismi verilerek onurlandırılır. Bir amfipod türü olan Glossocephalus milneedwardsi Bovallius, 1887; bir mercan familyası olan Edwardsiidae; Tardigrada filumundan Milnesiidae familyası ve Milnesium cinsi bunlardan sadece bir kaç tanesidir.

Glossocephalus milneedwardsi

Henri Milne-Edwards tarafından 1853′de tanımlanan
Eriocheir sinensis ⁴

1 Karsinoloji (Carcinology): Kabukluları (Crustaceae) inceleyen zoolojinin alt bilim dalı.

2 Buradaki mevcut bilgi; 1993′de yayınlanan ve editörlüğünü Frank Truesdale’in yaptığı “History of Carcinology” kitabında, William Newmann tarafından, 349-435. sayfalar arasında yer alan “Darwin and Cirripedology” adlı bölümden alınmıştır. Cirripedology; Kabukluların (Crustaceae), Cirripedia altsınıfına dahil olan canlılarını inceleyen zoolojinin alt bir bilim dalıdır.

3 The Royal Society ağ sayfasından.

4 P. Clark et al. , The first record of Eriocheir sinensis from the Basrah Area of Southern Iraq. Aquatic Invasions (2006) Volume 1, Issue 2:51-54.

20. yüzyılın başlarında, Amerikan jeoloğu Frank Taylor, kıtaların çok eskiden dev bir kara kütlesi meydana getirdikleri fikri ile ilk defa ilgilenmişti. 1908′de o zaman için hayali olan, kıtaların birbirlerinden şimdiki durumlarına kadar ayrıldıkları teorisini ortaya attı. Aynı zamanda, bu gelişmelerden habersiz olarak Alman meteoroloji bilgini, astronom ve jeofizikçisi Alfred Wegener, aynı konu üzerinde araştırmalar yapmaktaydı.

Alfred Wegener

1915′de Kıtalar ve Okyanusların Orjini kitabını yazarak, bu teori hakkında söz sahibi olduğunu duyurdu. Kontinentverschiebung (Kıtaların Kayması) teorisini kurmuş ve beş (bugün için altı) kıtanın evvelce birbirine bağlı olup, sonra yavaş yavaş ayrıldıklarını söylemiştir. Wegener’e göre, paleozoikum ve mezozoikum devirlerinde kıtalar birbirlerine yapışık idi. Paleozoikum sonuna kadar, hayvanlar, Güney Amerika ile Afrika, Asya ve Avustralya arasında kara yolculuğu yapmışlar, Eosenden itibaren Afrika da yaşayan hayvanlar, karadan Güney Amerika ya geçmişlerdir. Bundan sonraki 40 yıl içinde teori çok az ilgi gördü. Tahmin ve bunun yanı sıra çok az delile dayandığı için tenkit edildi.

Kıtalar ve Okyanusların Orjini

Wegener in fikrini kabullenenlerden biri olan, Güney Amerikalı Jeolog Alexander du Joit, Güney Afrika ve Brezilya da araştırmalar yapmış ve teoriyi destekleyen birçok jeolojik delil elde etmiştir. Du Joit’in ve diğer bilim adamlarının fikirleri kabul edilmesine rağmen, kıtaların bu şekilde kaymasına sebep olacak bir mekanizma bilinmediğinden, çoğunluk gene teoriye karşıydı. Teori ancak, kıtaların dünya kabuğunun üstünde çok yavaş olarak kaydığının ispatlanması ile kabul gördü. 1960 larda, teori tamamen kabul edildi ve yeni açıklamalar getirildi. Bu açıklamalardan birisi, daha önce birleşik olan kısımların, aynı jeolojik yapıya ve benzer fosillere sahip olmasıydı.

Adam Lonicer (1528-1586)

Adam Lonitzer ya da Adamus Lonicerus adıyla da bilinen Alman botanikçi Adam Lonicer; 10 Ekim 1528 tarihinde, Almanya’nın Hessen eyaletine bağlı, Lahn nehri kenarına kurulu, Marburg şehrinde dünyaya geldi. Teolog ve filolog bir babanın oğluydu.

Marburg ve Mainz üniversitelerinde, büyük doğa bilimcilerden Conrad Gessner in öğrencisi olarak çalıştı ve henüz 16 yaşındayken Magister (Master) derecesini elde etti. 1553 senesinde Marburg üniversitesinde Matematik profesörü; 1554′de ise Tıp Doktoru ünvanlarını alarak Frankfurt-am-Main şehrinde hekim olarak çalışmaya başladı. Ancak asıl büyük tutkusu botanikdi.

Şifalı bitkiler üzerine ilk önemli çalışması, Kräuterbuch u 1557 yılında yayınladı. Bu çalışmanın önemli bir kısmı distilasyon üzerineydi.

Kräuterbuch adlı kitabından

Caprifoliaceae familyasından Lonicera cinsi; tüm sistematikçilerin babası Carl von Linné tarafından Adam Lonicer’in adına ithaf edilmiştir.

Lonicera sp.

Lonicera yani bizim güzeller güzeli Hanımeli çiçeğimiz. Yaz gecelerinin naif perisi…

Nosek; “Araneiden, Opilionen und Chernetiden. In Penther, A. und E. Zederbauer, Ergebnisse einer naturwissenschaftlichen Reise zum Erdschias-Dagh (Kleinasien). Ann. naturh. Hofmus. Wien, 20: 114-154.” adlı meşhur çalışmasında verir lokalite kaydı olarak, Insel Prinkipo‘yu. Kendisinin, 20. yüzyıl başlarında ülkemize gerçekleştirdiği araştırma gezisi, araknolojik açıdan son derece önemlidir. Değerli araknolog; bu gezisi esnasında İstanbul’dan, Kayseri’ye kadar dolaşmış ve Anadolu’dan çok sayıda araknid (Arachnida) türü tanımlamıştır. Nosek’in örnekleme yaptığı yerlerden bir tanesi de Insel Prinkipo‘dur. Zira çok sayıda örümcek kaydı vermiştir buradan. İyi ama neresidir, Insel Prinkipo?

“Insel Prinkipo” şimdiki adıyla İstanbul adalarının en büyüğü olan “Büyükada” nın ta kendisidir. Prinkipo, Yunanca “büyük” demektir. Bir dönem Troçki’nin de sürgün olarak yaşadığı Büyükada’nın yüzölçümü 5.4 kilometrekare olup, Maltepe sahiline olan uzaklığı ise 2300 metredir.

“Us Ex Ex” adıyla da anılan, Wilkes Ekspedisyonu (Wilkes Expedition) ; iç savaş öncesi Amerikan tarihinin en önemli deniz keşif gezilerindendir. Her ne kadar 1828 yılında Amerikan Kongresi tarafından ilk kez dile getirildiyse de, bilim tarihi için son derece önemli olan bu keşif gezisinin başlaması on yıl gecikmiştir.

1838 yılının Ağustos ayında, Kaptan Charles Wilkes kumandasındaki amiral gemisi Vincennes ve ona eşlik eden diğer altı geminin Virginia’dan denize açılmasıyla başlayan Wilkes Ekspedisyonu, dört yıl sürmüş ve bu yıllar boyunca 87.000 deniz mili yol alınmıştır. Amerikan Kongresi’ne maliyeti 928.000 $ olan bu sefer süresince çeşitli nedenlerden dolayı iki gemi batmış, 28 kişi ise hayatını kaybetmiştir. 280 Pasifik adası incelenmiş ve 180 deniz haritası oluşturulmuştur.

İzlenen rota şöyledir; Birleşik Devletler’in doğu sahilleri, Tierra del Fuego, Cape Burnu, Antarktika, Polinezya ve Pasifik’in Kuzey Doğusu, Güneydoğu Asya, Cape Burnu ve Birleşik Devletler.

Sefer sonunda dörtbini aşkın hayvan, ellibini aşkın bitki (canlı ve preslenmiş olmak üzere) ve binlerce mineral, fosil, mücevher ve antropolojik bulgu elde edilmiştir. Biyolojik örnekler; Louis Agassiz, Asa Gray, Titian Peale ve John Torrey gibi meşhur doğa bilimciler tarafından değerlendirilmiştir.

Kaynak: Demirsoy, A. 1996. Uygarlık Yolunda Önemli Bir Adım; Doğa Tarihi Müzeleri. Bilim ve Teknik Dergisi. 346: 64-69.