Halil Ethem Eldem

Halit Ethem Eldem

Avrupa’da ilk doktora yapan ve Darülfünun’da ilk jeoloji ve mineraloji muallimi (profesörü) olan Halil Ethem Eldem’in çocukluğu İstanbul’da, gençliği Avrupa’da geçmiştir. Halil Ethem orta öğrenimini babasının (İbrahim Ethem Bey) elçi olduğu Berlin’de, yüksek öğrenimini de babasının isteğine uyarak kimya ve yerbilimleri dallarında İsviçre’de Zürih Üniversitesi’nde yapmış ve sonra da Bern Üniversitesi’ne giderek kimya dalında doktor unvanı almıştır. Bu çalışma temel bilimler dalında Avrupa’da yapılan ilk Türk doktorasıdır. Bu doktoranın konusu, ayrıntısı ve belgeleri Prof. Dr. İhsan Ketin ve Prof. Dr. Erdal İnönü’nün araştırmaları ile gün ışığına çıkarılmıştır. Kimya dalında yapılan bu doktora çalışması Türkiye’de bilimsel araştırmaların başlangıcı, tarihsel gelişimi ve bilim tarihi açısından ayrı bir önem taşımaktadır.

Halil Ethem 1885’de yurda dönünce, ilk yıllardaki resmi görevleri yanında Darüşşafaka Lisesi’nde (1885-1893), Mektebi Mülkiye’nin Lise kısmında (1894-1901), Hendeseyi Mülkiye’de (1894-1909) hocalık yapmış ve 1900’de açılan yüksek muallim mektebi (Darül-Muallimini Aliye) fünun şubesi tabakatülarz (jeoloji) profesörlüğüne 40 kuruş maaşla getirilmiştir. 1901’de Darülfünunu Şahane’nin Tabii İlimler Bölümü’ne İlmimaadin ve Tabakatülarz (Jeoloji ve Mineraloji) profesörlüğüne 600 kuruş maaşla atanarak Avrupa’da öğrenim gördüğü konularda dersler vermiştir.

Halil Ethem, 1885 yılında ilk Türk bilim doktoru olarak yurda dönmüş fakat Dr. ünvanını hiçbir yerde, hiçbir yapıtında kullanmamıştır. Halil Ethem kimya dalında doktora yapmasına karşın kimya ile pek az uğraşmış ancak yurda dönüşünün ilk yıllarında (1885-1892) Darüşşafaka Lisesi’nde kimya ve jeoloji dersleri okutmuş, orada bir kimya laboratuarı yaptırmış ve sonra kimya ile ilgisini kesmiştir.

Mineraloji ve jeoloji konusunda ise ilgisi daha uzun sürmüş, bu konuda araştırma ve inceleme yapmamış veya yapmak istememiş fakat bu dersleri orta ve yüksek öğretimde 24 yıl (1885-1909) okutmuş ve ayrıca bazı jeolojik araştırmalara da katılmıştır. 1894 yılında Anadolu demiryolu yapılırken, Halil Ethem’in Viyana Teknik Üniversitesi’nde hocası olan Prof. Frans Toula, İstanbul-İzmit demiryolu boyunca çalışma ve araştırmalar yapmak için İstanbul’a gelmiştir. Toula, İstanbul’a gelince eski öğrencisini bulmuş, onunla beraber demiryolu boyunca jeolojik incelemeler yapmıştır. Toula bu çalışmalar sırasında, Gebze dolaylarından topladığı Triyas fosillerini incelemiş, türlerini saptamış ve buluşlarını 1896’da yayınlamıştır (Toula, F. 1896, Beitr. z. Pal. u. Geol. Oster. d. Orients, band X, heft IV). Toula bulduğu yeni fosillerden bazılarını örneğin: Rhynchonella ethemi ve Acrocordiceras halili isimlerini vermiştir. Böylece Halil Ethem’in yerbilimleri dünyasında zaman zaman da olsa hatırlanmasına, unutulmamasına neden olmuştur.

Darülfünun’da hoca olduğu yıllarda (1903), zamanın sadrazamı Avlonyalı Ferit Paşa, Hicaz demiryolu boyunca, kurulacak tesisler ve burada yaşayacak insanlara gerekli suyun bulunması için yeraltı suyu araştırmaları yapmak, alınan sondaj makinalarını kullanmak ve su bulmak için Halil Ethem’i görevlendirmiş fakat Halil Ethem kendisinin bu işte yeterli olmadığını, sağlığının da bu işlere uygun bulunmadığını söyleyerek görevi kabul etmemiştir.

Halil Ethem Eldem’in Doktora Tezinin Kapağı

Halil Ethem mineraloji ve jeoloji ders kitapları yanında 1896’da “Hareketi Arza (depreme) Dair Birkaç Söz ” isimli bir kitap da yayınlamıştır. Nadir bulunan bu kitap İstanbul’da Süleymaniye Genel Kitaplığı’nda, İzmirli İsmail Hakkı Bölümü’nde bulunmaktadır. Bu yapıt, yazarın 28 Haziran 1894’de İstanbul’da meydana gelen çok şiddetli deprem hakkında Sabah Gazetesi’ne (19 Ağustos, sayı 1806) yazdığı makalenin genişletilmiş şeklidir. O tarihlerde, Türkiye’de yaşayan insanların çoğu bilgisizlikten dolayı depremi ve nedenlerini çok değişik ve garip şekillerde açıklamaktaydılar. Halil Ethem, birçok Avrupa orijinli kitaplardan yararlanarak yazdığı bu yapıtta depremin oluş nedenlerini ve etkilerini açıklamıştır. Halil Ethem Bey’in büyük bir emek ve araştırma sonucu hazırlanan yayınları 60’dan fazladır. Bunların isimleri, yayın yerleri, Türk Tarih Kurumu tarafından, 1947’de yayınlanan “Halil Ethem Hatıra Kitabı” Cilt 1, S.299-302’de, yayın tarihine göre verilmiştir.

Kaynak: Avşaroğlu, N. 2001. Türkiye’de Maden Mühendisliği Eğitimi Tarihçesi.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir