Pedanius Dioscorides (Πεδάνιος Διοσκουρίδης): İ.S. 40-90 civarında yaşamış Grek hekim, farmakolog ve botanikçi Dioskorides, Anazarbus’ta (Anavarza) doğdu. İskenderiye ve Atina’da tıp öğrenimi yaptıktan sonra İmparator Nero zamanında hekimlik yaptı. Ordudaki görevi nedeniyle geniş bir coğrafyada tıbbi bitki ve mineralleri inceledi.

De Materia Medica (İlaçlar Bilgisi): Dioskorides, Yunanca yazdığı bu ansiklopedik eserinde 600’e yakın tıbbi bitkiden bahseder. Antik dönem tıbbına ışık tutan bu eser konularına göre sınıflandırılmış 5 ciltten oluşmaktadır. Bu nedenle günümüz farmakopelerinin de öncüsü sayılır. Arapça, Farsça ve Latince başta olmak üzere pek çok dile çevrilmiş ve 17. yüzyıla kadar kullanılmıştır.

İstanbul Kodeksi (Codex Constantinopolitanus): M.S. 512 yılında Bizans prensesi Juliana Anicia için hazırlanan bu eser en eski Dioscorides yazmasıdır. Kanuni Sultan Süleyman’ın başhekimi Musa bin Hamon’un oğlundan, Avusturya Sefiri Busbecq tarafından satın alınarak Viyana’ya gönderilmiştir. O tarihten beri de Viyana Kodeksi (Codex Vindobonensis) adıyla anılmaktadır.

Teşekkür ve Not: Yukarıda yer alan yazı ve fotoğrafı, Dr. Ecz. Halil Tekiner beyefendinin izin ve teveccühü ile ağ sayfamda yayınlıyorum. Kendisine özellikle bu etkileyici ve ince fotoğrafı benimle paylaştığı için çok teşekkür ediyorum. Yazı ve fotoğraf sahibinin izni olmadan kesinlikle yayınlanamaz, paylaşılamaz.

Click here to view the embedded video.

Prof. Dr. Oskar Ritter von Niedermayer

20 Ağustos’u 21′ine bağlayan gece, Kral’a bağlı Bayern birliklerinde, üst düzey bir memurun oğlu olan, doğu araştırmacısı, jeopolitikçi, 29 yaşındaki Yüzbaşı Oskar Ritter von Niedermayer bir keşif grubuyla beraber Herat’ın batısından Afganistan sınırını geçmeye çalışır. İran Tuz çölü boyunca ilerleme korkunç meşakkatli olmuştu. Gece gündüz demeden 150 deveden oluşan kervan sürekli yol almıştı. Elli derece sıcaklıkta, hemen hemen hiç suları kalmamıştı. İngiliz ve Ruslar tarafından da takip ediliyorlardı. Son üç gün hayvanlar için ne yem ne de saman kalmıştı. Niedermayer, askeri sevk ve dışişleri adına Afgan aşiretleriyle beraber Hindistan‟daki İngiliz birliklerine saldırıyı organize etmek için Kabil’e varmalıydı. Berlin 1. Dünya savaşının ortasında Britanya İmparatorluğu’nun etkisini ve onun zengin sömürgeler üzerindeki gücünü etkisiz kılmak istiyordu.

Bir yıl sonra bir adam İranlıların geleneksel elbiseleri içinde, yerli inanca uygun biçimde uzatılmış kızıl sakalıyla Almanya’nın Kermanşah’taki elçiliğinde ortaya çıkıverdi. Niedermayer fakir bir İranlı kılığında Karakum çölü boyunca zahmetli bir geri dönüş yolculuğundan geliyordu. Aylar boyunca Bayernli Subay, Afgan Emir’in yazlık mekânında Almanlar ile ittifak yapması için iknaya çalışmıştı.

[Yukarıdaki satırlar, "Der Spiegel" dergisinin 25 Ocak 2010 tarihli sayısında yayınlanan "Friedhof der Supermächte Afghanistan: Der 200-jährige Krieg {Devlerin Mezarlığı Afganistan: 200 Yıllık Bir Savaş}" başlıklı makaleden aynen alıntıdır. Makalenin Almanca'dan, Türkçe'ye tercümesi ekopolitik.org tarafından yapılmış.]

Birinci Dünya Savaşı öncesi ve süresince Afganistan’da, yerli halkı İngiltere’ye karşı örgütlediği için “Almanların Lawrence’ı” olarak da nam salan “Oskar Ritter von Niedermayer”, 8 Ekim 1885′de Bavyera’nın Freisig kasabasında doğdu. 1. ve 2. Dünya Savaşları esnasında Alman ordusunda önemli görevler üstlendi. İki Dünya Savaşı arasında, Münih ve Berlin Üniversitelerinde çalıştı. 1945′de, Sovyet birliklerince tutuklandı ve 25 Eylül 1948′de Sovyetler Birliği’nin Vladimir kentinde tutuklu bulunduğu hapishanenin hastanesinde veremden öldü.

Ben şahsen onun asker kişiliğiyle ilgilenmiyorum. Tarihin tozlu sayfalarını şöyle bir karıştıracak olursanız kimi insanlar görürsünüz ki hayat onları olmaları gereken asıl yerden çok daha uzak mesafelere sürüklemiştir. Esasen son derece yetenekli bir coğrafya bilgini ya da doğa bilimci olabilecek ve Dünya tarihine bu vasıfları ile geçebilecek Oskar Ritter von Niedermayer’i şartlar asker yapmış (mı?) dır. İşte bende bu hissin uyanmasına neden olan olay…

Yaklaşık yirmi gün evvel laboratuvarımızda çalışırken Yura (Dr. Yuri Marusik) bana sevinçle seslendi. – Kadir bak Zookeys’de makalemiz yayınlanmış. Sergei (Dr. Sergei Zonstein) ile birlikte. “İran’dan Raveniola niedermeyeri nin redeskripsiyonu ve dağılımı üzerine yeni veriler” başlıklı. O an onunla sevincini paylaştım ve tebrik ettim. Makaleyi inceleme fırsatını ise bir kaç gün evvel bulabildim. Makalenin giriş kısmında şöyle yazıyordu:

The diplurid Brachythele niedermeyeri was first described by Brignoli (1972) on the basis of a few mygalomorph specimens from Iran collected in the vicinities of Astrabad (now called Gorgan) by Oskar Niedenmeyer prior to World War I.

Benim dikkatimi Oskar Niedenmayer üzerinde yoğunlaştıran şey, World War I’den evvelki “Prior” kelimesini “Evvel, -den önce, Önce” manâsı yerine, “Öncüsü” anlamında algılamamdı. Ne alaka? Birinci Dünya Savaşı’nın öncüsü bir Alman mıydı? Google yetişti imdadıma. İsmi aratınca bu renkli kişilikle tanışmış oldum. Oysa metinde özetle şöyle yazıyordu (-ki bunu daha sonra çözebildim): 1. Dünya savaşı evvelinde, İran’dan Oskar Niedenmayer tarafından toplanan mygalomorph örümcek örnekleri,1972′de Brignoli tarafından Brachythele niedermeyeri olarak tanımlanmıştır.

↑ Resmi tıklayınız ↑

Yukarıda yer alan resim Raveniola niedermeyeri türünün orjinal tanımlamasının verildiği makalenin (Brignoli, 1972) giriş sayfasına aittir. Tanımlama sürecinde değerlendirilen örneklere ait etiket bilgileri incelendiğinde, toplayıcının Oskar Niedenmayer olduğu görülür. Zaten Brignoli, makalenin ilerleyen sayfalarında tür adının kökenini açıklarken (Derivatio nominis) Oskar Niedenmayer’e atıfta bulunur.

↑ Resmi tıklayınız ↑

Şimdi en başa geri dönelim. Hani İran çöllerinde yaşadıkları onca badireden dem vuruyordu Der Spiegel’de yayınlanan makale. Ruslar, İngiliz’ler peşlerindeydi. İşte bu ruh halini oldum olası merak etmişimdir. Bunca dert içerisinde, kelle koltukta yaşarken bilim aşkıyla yanmak. Ateş hattının orta yerinde bir gün gelir birisi insanlığa tanıtır umuduyla örümcek toplamak ve topladığın bu örümcekleri aylarca bir şekilde muhafaza edip, Avrupa’da bir müzeye ulaştırmak. Bu nasıl bir sevdadır?

Raveniola niedermeyeri

Necip Fazıl’ın muhteşem eseri Reis Bey’de bir sahne vardır. Kitabını okuyanlar ya da filmini izleyenler hatırlayacaklardır. Baro başkanı, Reis Bey’e plaket taktim eder. Merhamet davasına katkılarından ötürü. Reis Bey plaketi alır ve hemen yanındaki “Katil” lakaplı kabadayıya uzatır. Şöyle der sonra: “Katil! Oğlum! Al! Bu ancak sana yakışır! Sen benim aksime merhamet davasının lafazanı değil, ta kendisisin!” Herhalde Oskar Niedermayer’inki de böyle bir şey olsa gerek. Ruhu şad olsun.

20 Mart 1916 tarihinde (94 yıl evvel bugün), 20. yüzyılın en değerli kuramsal fizikçilerinden Albert Einstein’ın, “Annalen der Physik” dergisinde, “Die Grundlagen der allgemeinen Relativitästheorie” başlığıyla bir makalesi yayınlanır (354, 7, 769-822). Almanca metinden de anlaşılacağı üzere makale “Rölativite Kuramı-İzafiyet Teorisi” üzerine olup, ünlü fizikçi bu makalesi ile bilim dünyasına sağladığı katkılardan ötürü 1921 Nobel Fizik Ödülüne layık görülmüştür.

“Sistematik Zooloji” çalışan her doğa bilimcinin en büyük hayali yeni bir tür tanımlayabilmektir. Bu ülkü gençler için bilhassa ilk yıllarda ulaşılması zor olarak görünse de; ustalaştıkça rutin bir hal alır. Bununla beraber araştırmacı, var olduğu günden bu yana bir canlıyı ilk kez görmenin, ona dokunmanın (imkan dahilindeyse) ve onu insanlığa tanıtmanın muhteşem heyecanını asla yitirmez. Her seferinde, doğumhane önünde bekleyen babalar misali heyecanlıdır. Makalesinin yayınlanacağı, keşfettiği yeni türün bilim camiasınca kabul göreceği günü bekler sabırsızlıkla. İşte dün, öylesi günlerden bir tanesiydi.

“A new species of Hersiliola Thorell, 1870 (Araneae, Hersiliidae) from Turkey” adlı makalemiz Zookeys dergisinde yayınlandı ve neredeyse üç yıldır kafamızı meşgul ve hatta anlatacağım nedenlerden ötürü beni mahçup da eden örümcek Hersiliola turcica Marusik, Kunt & Yağmur, 2010 adı ile literatüre girdi.

Hersiliidae; Örümcekgiller (Araneae) takımının, günümüzde 15 cins ve 167 tür ile temsil edilen nispeten küçük bir familyası. Familya üyeleri genellikle tropikal ve subtropikal bölgelerde dağılım gösterirler. Onları diğer örümcek familyalarından ayıran en önemli belirleyici özellikleri arka-yan (posterior-lateral) örü memelerinin çok uzun olmasıdır.

Hersiliidae familyasına ait ülkemizden ilk kayıt 1960 yılında Carl Friedrich Roewer tarafından verilmiştir. Alman araknolog; 1956. Eylül ayının 29. günü, Mardin ilimizin 25 km kuzeyinden toplanan örümcek örneklerini Hersiliola sp. olarak kaydeder. Bununla beraber Roewer, aynı örnekleri yine Hersiliola sp. olarak Diyarbakır ve Hatay illerimizden de bildirir. Familyaya ait bir sonraki kayıt sevgili hocamız Prof. Dr. Abdullah Bayram’a aittir. Abdullah hoca, 1990′lı yılların başında gerçekleştirdiği bir proje kapsamında Güneydoğu Anadolu bölgesinden topladığı hersiliid örneklerini yine Hersiliola sp. olarak rapor etmiştir.

Benim bu familya ile ilk karşılaşmam ise üç sene evveline tekabül eder. Bir sohbetimiz esnasında Ersen; “Güneydoğu Anadolu bölgesinde gerçekleştirdiğimiz arazi çalışmaları esnasında Alexandre Gromov, benim yakaladığım bazı örümcek örneklerinin Hersiliidae familyasından olduğunu söyledi” demişti. Beni uyandıran Ersen’in bu ikazı oldu. Hakikaten bir süre sonra Hatay örnekleri içerisinde ilk Hersiliola örneğini buldum. Örnekler Hatay Yayladağı’nın Güveççi köyünden toplanmıştı. Ergin üç erkek, iki dişi vardı.

O günlerde teknik imkansızlıklardan ötürü (çok kötü bir mikroskop ve varolmayan cerrahi aletler) dişi örümceklerden vulva diseksiyonu yapamıyordum. Hoş buna gerek de duymamıştım zira epijin ve palp morfolojileri Hersiliola macullulata (Dufour, 1831) türü ile birebir benzeşiyordu. Sadece palplerin bir tanesinde uzunca kıl benzeri bir yapı vardı. Ben o yapıyı alakasız bir şeydir diye çekip atmıştım.

O günden sonra elimdeki mevcut hersiliid örneklerinin Hersiliola macullulata (Dufour, 1831) olduğuna karar verip, bulguları makaleleştirdim ve “Serket” dergisine yolladım. Makalemiz, 2008′in yanlış hatırlamıyorsam Ekim ayında  “The first record of family Hersiliidae from Turkey (Arachnida: Araneae)” başlığı ile yayınlandı.

Gelgelelim zaman geçtikçe elime farklı bölgelerden toplanmış hersiliid örnekleri geçmeye başladı. Ortada büyük bir sorun vardı. Tecrübesizliğim, kendi kendimin hocası oluşum ve “özgüven ile ukalalık” kavramlarını karıştırmam beni büyük bir bilimsel yanlışa ve hatta aptallığa sevk etmişti. Tüm ergin erkek örneklerinin embolusları* kıl gibi ince ve uzundu. Oysa ben bu yapıyı yabancı bir cisim zannedip  çekip almıştım. Yapı son derece narin olduğu için hemen kırılıveriyordu. Yani benim H. macullulata olarak teşhis ettiğim örneklerin embolusları esasında kırılmıştı. Embolus kırılınca, örneklerin palpleri birebir H. macullulata nın palplerine benziyordu. Lakin H. macullulata nın embolusları çok kısaydı. Hasılı kelam esasında bizim örneklerimiz tamamen farklı bir türe aittiler.

Embolusu kırılmış erkek örneklere ait palp çizimi

2008′deki makalemizden alınmıştır

Embolusu kırılmamış hali ile palp

Zaman içerisinde binbir güçlükle geliştirdiğimiz teknik imkanlarımız bize vulva diseksiyonu yapabilme fırsatı sağladı. Bu durum örneklerimizin farklı ve hatta yeni bir tür olduğu konusundaki düşüncemizi sağlamlaştırdı. Geçtiğimiz yaz sevgili ustam Dr. Yuri Marusik’le Ankara’da yaptığımız çalışmalardan sonra elimizdeki hersiliid örneklerinin kesinlikle yeni tür olduğuna karar verdik.

İsimlendirme aşamasına geldiğimizde değerli hocam Prof. Dr. Bayram Göçmen beyefendi ve sevgili dostum Doç. Dr. Murat Bilecenoğlu nun görüşleri bize yardımcı oldu. Makalenin yazım sürecinde değerli kardeşimiz Dr. Rahşen Kaya hanımefendi İngilizce hususunda destek verdi. Vesile ile bir kez daha kendilerine ekip arkadaşlarım ve şahsım adına teşekkür ederim.

* Embolus: Erkek örümceklerde sperm transferini sağlayan, palp üzerinde konumlu yapı.

Kitab-ı Bahriyye

Piri Reis’in yazdığı deniz coğrafyasına ait Kitab-ı Bahriyye adlı eserinde ve diğer birkaç kaynakta yerbilimleri ile ilgili çeşitli bilgiler de vardır. Piri Reis’in Kitab-ı Bahriyye’sine yazdığı şiir şeklindeki giriş şöyledir:

Vara bir kuşe karar ide heman
Ol şimal yıldızıdır bil bigüman
Kim bu taşa var şimalin nispeti
Ol sebebten meyl ider gör kudreti

Burada pusula ibresinin Kuzey yönünü alacağını; çünkü (bütün ortaçağ yazarlarının belirttiği gibi) mıknatıs taşının Kutup Yıldızı’nın etkisi altında bulunduğunu anlatmıştır.

Kaynak: Avşaroğlu, N. 2001. Türkiye’de Maden Mühendisliği Eğitimi Tarihçesi.

Prof. Dr. Cemal Yıldırım

“Evrim Kuramı ve Bağnazlık”, “Bilimsel Düşünme Yöntemleri”, “Mantık”, “Bilim Tarihi” ve “Bilim Felsefesi”  adlı eserlerin sahibi Cemal Yıldırım hocayı, 84 yaşında kaybettik. Hocanın cenazesi 23 Mart Pazartesi günü Altınoluk’ta defnedilecek.

Otolit

Yıllar evvel ODTÜ Deniz Bilimleri Enstitüsünde yapılan bir yüksek lisans sınavında şöyle bir sınav sorusu çalınmıştı kulağıma; “Kızıldenizde yaşayan bir balığın yaş tayinini nasıl yaparsınız?”

Bildiğim kadarıyla balıklarda yaş tayini; pullar, yüzgeç ışınları, otolitler (kulak taşları), omur ve operkulum (solungaç) kemiklerinden faydalanılarak yapılır. Mikroskopla incelendiğinde, kemiksi yapılar üzerinde görülen açık renkli halkalar yaz ve ilkbahar, koyu renkli halkalar da kış ve sonbahar aylarında oluşur. Mevsimsel büyüme halkalarının sayılması da balığın yaşı hakkında bilgi verir. Dolayısıyla yaş tayininde önemli etken yaş ya da mevsimsel büyüme halkalarıdır.

Peki mevsimsel değişiklik denildiğinde akla ilk gelen şey nedir? Elbetteki sıcaklık değişimleri. Oysa Kızıldeniz’in deniz suyu sıcaklığı dört mevsim boyunca hemen hemen sabit olduğundan (26 °C, kış aylarında 2 °C düşüyor) burada yaşayan balıklarda; bahsedilen kemiksi yapılarda mevsimsel büyüme halkalarının oluşması beklenemez. Sonuç olarak Kızıldeniz’de yaşayan bir balıkta, bilinen yöntemlerle yaş tayini yapmanın olanağı yoktur.

Geçtiğimiz günlerde yayınladığım “Türkiye’nin Dağları Haritası” meslektaşlarımdan epey övgü aldı. Bugünde “Türkiye’nin Ova ve Platoları Haritası” nı paylaşmak istiyorum. Haritayı hazırlayıp kullanıma sunan, anladığım kadarıyla, Tekirdağ Anadolu Lisesi coğrafya öğretmenlerinden sayın Ramazan Saygılı. Gıyabında kendisine teşekkür ederim.

Haritayı indirmek için lütfen tıklayınız.

Nature

Dünya’nın en prestijli bilim dergilerinden olan Nature, bugün 139 yaşına bastı. Yayın hayatına 4 Kasım 1869′da, Sir Norman Lockyer’ın editörlüğünde başlayan Nature ın ilk sayı içeriğinde; astronomi, güve kelebekleri, okullardaki bilim eğitimi, 16 Eylül 1869′da Londra’da ölen meşhur İskoçyalı kimyager Thomas Graham’e ait anma yazısı ve bazı paleontolojik makaleler yer alıyordu.

Nature dergisi geçen 139 sene içerisinde bir çok önemli makaleyi yayınlayarak, bilimsel gelişmeleri insanlığa duyurdu. Bunların en önemlilerinden bir tanesi de; 1953′de Watson ve Crick tarafından kaleme alınan ve DNA’nın yapısının açıklandığı “A Structure For Deoxyribose Nucleic Acid” adlı makaleydi.

Dağ, çevresindeki karasal alanlardan daha yüksek olan kara kütlelerine verilen addır. Türkçe kökeni Çince’deki “tai” sözcüğüne dayanan sözcük “tağ” olarak Türkçe’ye girmiş zamanla da bugün kullanılan halini almıştır (Kaynak: Wikipedia).

Biz biyologlar sık sık çeşitli haritalara bakıp, doğal engelleri gözümüzde canlandırma ihtiyacı hissederiz.  Ki Anadolu coğrafyasında, dağlar en önemli doğal engellerdendir. Bitki ve hayvanların dağılımlarında, doğal populasyonların ayrılmasında (vs.) önemli roller üstlenmişlerdir. Bu nedenle geçtiğimiz günlerde e-posta ile gelen şık bir Türkiye’nin Dağları Haritası nı bir biyolog meslektaşıma ya da konu ile ilgili bir şahsa yararlı olur düşüncesi ile paylaşmak istedim. Türkiye’nin Dağları Haritası

Ankara Üniversitesi’nin kronolojik olarak üçüncü fakültesi, 17 Eylül 1943 yılında Büyük Millet Meclisince kabul olunan 4492 sayılı kanunla kurulan ve aynı yılın Kasım ayının 8 inci günü Gazi Eğitim Ensti­tüsü binasında açılan Fen Fakültesidir. Dönemin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün de katıldığı açılış töreninde, Türkiye’nin efsane Milli Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel tarafından yapılan açılış konuşması metninin bir kısmına ulaştım. Aşağıda paylaşmak isterim…

Cumhuriye­tin 21 inci yılını yaşamaya başladığımız bu günlerde Ankara Üniver­sitesinin Fen Fakültesini huzurunuzda açmakla bahtiyarım. İnkilâbın memlekette kurduğu diğer yüksek öğrenim kurumları gibi bu da, yeni Türk cemiyetinin vardığı seviyenin icabı olarak doğmak­tadır. Hukuk alanındaki devrim Ankara Hukuk Fakültesini, Dil ve Tarih alanındaki millî görüş, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesini do­ğurmuştur. 20 yıldan beri fen ve teknik alanındaki ilerlemeler de günlük hayatmızda ve medeniyet seviyemizde esaslı değişikliklere ve yükselmelere yol açmıştır. Halkımız ve aydınlarımız eski yaşama vasıtalarını bırakıp yeni medeniyet araçlarına düşkünleşmeğe başla­mıştır. Nitekim içinde bulunduğumuz büyük harbin kullandığı ateşli ve makineli silâhlar memleket müdafaasının da fenne ve tekniğe dayanması zaruretini bütün yurda şiddetle hissettirmiştir. İşte bugün açmakta bulunduğumuz Fen Fakültesi, duyulan bu ihtiyaçların ve ilerliyen bu anlayışın verimidir.

Hasan Âli Yücel

Micrographia

İngiliz Doğa Bilimci Robert Hook’un 1664 yılında yayımladığı, mikroskopi hakkında, bilim tarihinde önemli yere sahip olan eseridir. Hook, 28 yıl boyunca kişisel mikroskobik gözlemlerini bu kitabında toplamış ve Hücre (Cell) terimini ilk defa Micrographia’da kullanmıştır.

Prof. Dr. Niyazi Lodos Böcek Müzesi, uluslararası merkezlerce LEMT kısaltmasıyla kabul edilen yaklaşık 50 yıllık geçmişi olan bir böcek müzesidir. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi’nin kuruluşunu izleyen yıllarda Bitki Sağlığı Bölümünü kuran Prof. Dr. Niyazi Lodos tarafından müze konusunda ilk adımlar atılmış ve daha sonra Prof. Dr. Feyzi Önder, Prof. Dr. Hasan Giray ile Bölümde entomoloji konusunda çalışan akademisyenler tarafından geliştirilmiştir.

Projelerin parasal desteği TÜBİTAK ve DPT kaynaklarından sağlanmış; ayrıca E. Ü. Bilimsel Araştırmalar Birimi, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı ile yurtdışı kaynakların da katkıları olmuştur. Müze E. Ü. Kampüsü’nde olup, Ziraat Fakültesi Bitki Koruma Bölümü’nün yer aldığı A Blok ikinci kattadır. Yaklaşık 50 m²’lik bir alana sahiptir. Önceleri Bölüm Müzesi olarak anılan birime, Prof. Dr. Niyazi Lodos’un adının yaşatılması için, ilk ölüm yıldönümü olan 10 Ekim 1998’de düzenlenen törenle adı verilmiştir. Daha sonra, dünyadaki böcek koleksiyonlarına verilen kısaltılmış isimleri resmileştiren bir merkez olan Bishop Museum, ABD ile ilişkiye geçilerek LEMT (Lodos Entomoloji Müzesi, Türkiye / Lodos Entomological Museum, Turkey) kısaltması tescil ettirilmiş ve yapılan yayınlarda müze bu kısaltmayla anılmaya başlamıştır.

Müzede bulunan materyal ağırlıklı olarak Türkiye Coleoptera, Heteroptera ve Homoptera faunasına ilişkin türlerin önemli bir kısmını içermektedir. Ayrıca Odonata, Orthoptera, Dermaptera, Dictyoptera, Isoptera, Thysanoptera, Neuroptera, Lepidoptera, Diptera ve Hymenoptera takımlarına bağlı zengin bir materyal bulunmaktadır. Müzede bulunan böcek tür ve alttürlerinin familyalara göre sayıları incelendiğinde en zengin takımın 2297 tür ve % 42,56 oranla Coleoptera olduğu görülür. Bu takımı 1245 tür ve % 23,06 oranla Heteroptera, 725 tür ve % 13,43 oranla Homoptera, 372 tür ve % 6,89 oranla Diptera, 315 tür ve % 5,84 oranla Hymenoptera takımları izlemiştir. Daha sonra azalan tür sayısı içinde Lepidoptera (262), Orthoptera (125), Odonata (17), Dictyoptera (16), Neuroptera (12), Dermaptera (7), Thysanoptera (4) ve Isoptera (1) takımları yer almıştır.
Müzede ayrıca henüz tanılaması yapılmamış olan zengin bir materyal bulunmaktadır. Bu materyal ayrımı ve tanılamayı beklemektedir. Gelecekte yürütülecek çalışmalarla bu konuda yol alınması ve bulguların bilim dünyasıyla paylaşılması planlanmaktadır.

Müzedeki materyal arasında 244 türe ait, o türlerin bilim dünyasına tanıtımının yapıldığı, orijinal örnek yani tip (holotip, paratip ve allotip) bulunmaktadır. Müzede yer alan tip türlerin 116’sı Homoptera (% 47,54), 83’ü Coleoptera (% 34,02), 34’ü Heteroptera (% 13,93) takımlarına bağlıdır. Toplam 7 tip tür Hymenoptera, 3 tip tür Orthoptera ve 1 tip tür Diptera takımı içinde yer almaktadır. Familyalar düzeyinde yapılan değerlendirmede ise Issidae familyasına bağlı 55, Curculionidae familyasına bağlı 47, Cicadellidae familyasına bağlı 31, Miridae familyasına bağlı 20, Melolonthidae familyasına bağlı 12 ve Cixiidae familyasına bağlı 10 türe ait tip materyalin müzede bulunduğu anlaşılmaktadır. Müzede yer alan Rhynchites lodosi Voss, 1973 türü, Eylül 2006’da Türkiye’de gerçekleştirilen 8. Avrupa Entomoloji Kongresi’nin logosu olarak seçilmiş ve kongreye katılanların beğenisini kazanmıştır.

Müzede korunmakta olan materyalin bazıları ise pullara konu olmuştur. PTT Genel Müdürlüğü, Filateli Şubesi tarafından Prof. Dr. Feyzi Önder danışmanlığında toplam 26 pul hazırlanarak basılmış ve bu pullar koleksiyonerlere satıldığı gibi, posta hizmetlerinde de kullanılmıştır. Üniversiteler, araştırma kurumları ve özel sektörden gelen pek çok tanılama sorununda, LEMT önemli bir başvuru merkezi olmaktadır. Sorun olduğu belirlenen bazı türlerin tanıları LEMT’de olabildiğince yapılabilmekte; o türlerin, önceki araştırmalarda elde edilerek müzede korunan materyaline dayanarak Türkiye’deki yayılış alanları, doğada bulunuş dönemleri, üzerinden toplandıkları bitki veya konukçuları gibi bilgiler çok kısa sürede ortaya konularak, yardımcı olunabilmektedir.

Özellikle her geçen gün Dünya’da ve Türkiye’de daha çok önem kazanan doğal zenginliklerin ve biyolojik çeşitliliğin korunması ve yabancı toplayıcılar tarafından gerçekleşen talanın önlenmesinde bu bilgilerin toplum ile paylaşımının büyük rolünün olduğu düşünülmektedir. LEMT bu konuda önemli bir merkez özelliği taşımakta ve zaman zaman öğrenciler, amatörler ve doğa severler tarafından da ziyaret edilmektedir. Toplumla bütünleşme yönünde son yıllarda gerçekleştirilen etkinlikler arasında Bilim Fuarı ve Eğitim Şenliğinde birer stantla yer alan LEMT, başta öğrenciler olmak üzere değişik yaşlardan çok sayıda katılımcının ilgisini çekmiş ve en beğenilen stant seçilmiştir.

Kaynak: Tezcan, S., Pehlivan, E. ve Karsavuran, Y. 2006. Lodos Entomoloji Müzesi (LEMT)’nin Türkiye Doğa Tarihi Çalışmalarındaki Yeri ve Önemi. 2. Doğa Tarihi Kongresi. Ankara.

Lodos Entomoloji Müzesi ile iletişim için; serdar.tezcan {at} ege. edu.tr e-posta adresini kullanabilirsiniz.

Corvus moneduloides

Oxford Üniversitesi’nin zooloji bölümünde incelenen Betty sıradan telleri kullanarak kanca yapmayı başardı. Betty isimli bir Yeni Kaledonya kargası Corvus moneduloides, şempanzelerin “en becerikli alet yapan hayvan” olma ününü tehlikeye soktu. Oxford Üniversitesi’nin zooloji bölümünde incelenen Betty sıradan telleri kullanarak kanca yapmayı başardı. Kargaların alet kullanmanın yanısıra, alet yaratma konusunda da büyük bir yeteneğe sahip olduğunu gösteren deneyleri gerçekleştiren Dr. Jackie Chappell “Bu kadar küçük bir beyne sahip bir yaratığın bu kadar becerikli olması inanılmaz derecede etkileyici” diyor.

Pasifikteki Yeni Kaledonya takımadalarında yaşayan kargaların avlarını saklandıkları yerlerden çıkarmak için, kanca da dahil olmak üzere, bir dizi alet kullanmayı ve yapmayı becerdiği biliniyor. Ancak, Betty son deneyle, kargaların daha önce hiç tecrübesi olmadığı malzemeleri kullanarak alet yapma becerisine sahip olduğunu da ortaya koydu. Araştırmacılar, şempanzeler de dahil olmak üzere bugüne kadar buna başka hiçbir hayvanda rastlanmadığını belirtiyorlar. Betty’nin yeteneklerini ortaya çıkaran deneyde iki kargaya düz bir tel ya da bir kanca kullanarak plastik bir tüpün içindeki yiyeceği çıkartma şansı verildi. Erkek karga yiyeceği almak için kancayı tercih ederken, Betty düz telin ucunu bir yandan üzerine basıp bir yandan da ağzıyla kıvırarak kendi kancasını yaptı.

Click here to view the embedded video.