Akraba Seçimi (Kin Selection)

W Δ Z

Tesadüf olmalı. Dün Richard Dawkins in ağ sitesinin erişime kapatılması sebebiyle (-ki şu an erişilebiliyor), Onun ülkemizde TÜBİTAK yayınları tarafından neşredilen kitaplarından bir tanesi olan Gen Bencildir den dem vurmuştum. Bugün de ailecek, senaryosu içerisinde (benim bakış açıma göre; bu filmi izleyen bir hukukçu farklı anlamlar çıkartabilirdi) genlerin bencilliği ve akraba seçimini (Kin Selection) sorgulayan WΔZ (W delta Z) adlı filmi izledik.

Ben burada filmin eleştirisini yapmayacağım. Biyoloji tahsili yapıp; Ekoloji, Populasyon Dinamiği, Genetik, Sistematiğe Giriş gibi lisans ve hatta yüksek lisans dersleri almış bir biyolog olarak, akraba seçiminden bir kez bile bahsetmeyen okutmanlarıma (hoca diyemiyorum) sitem edip, kısaca konuya değineceğim.

Efendim Akraba Seçimi ya da beynelminel adıyla Kin Selection; canlıların kendi üreme kapasitelerini azaltsa bile, kan bağı bulunan akrabalarına karşı fedakar davranışlar sergileyebileceğini, çünkü bunun genlerinin sonraki kuşaklara aktarılma olasılığını artıracağını savunan bir teoridir. Sosyolog Pierre van den Berghe ise, akraba seçimini aşağıdaki şekilde açıklamaktadır:

“Bir hayvan dolaysız olarak kendi üremesi yoluyla veya dolaylı yoldan belirli oranlarda genlerini paylaştığı akrabalarının üremesi yoluyla genlerinin çoğalmasını sağlayabilir. Bu yüzden hayvanların kooperatif davranmaları ve böylelikle genetik olarak bağlı oldukları oranda bir diğerinin koşullara uyumunu arttırmaları beklenebilir. Akraba seçiminden anlatılmak istenen budur. Kısacası, hayvanlar nepostiktir; akrabalarını akraba olmayanlara, yakın akrabalarını da uzak akrabalarına tercih ederler. Bu insanlarda olduğu gibi bilinçli olabileceği gibi, daha sık görüldüğü şekilde bilinçsiz de olabilir. Akraba seçimi operatif olmak için bilinçli olmayı önkoşul olarak gerektirmez.” Kişinin kendi uyumu uğruna katlanabileceği fedakarlık yakınlığın derecesine olduğu kadar, fedakar davranışın fayda/maliyet oranına da bağlıdır. Fedakarlık “genetik bencilliğin en son biçimi” dir.

Kaynak: Sağır, M. Ö. ve Akıllı, H. S. 2004. Etnisite Kuramları ve Eleştirisi. C.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi. Cilt : 28 No:1 Sf. 1-22.

Yukarıda kuramsal olarak anlatılan olaylara bir örnek verelim. Koloni halinde yaşayan Gelengiler (Anadolu Tarla Sincapları) günlük aktiviteleri esnasında bir yırtıcı kuşun saldırısına maruz kaldıkları zaman, koloninin en yaşlı bireyleri ıslık çalarak avcının dikkatini çeker ve diğer genç bireylerin yuvalarına zarar görmeden girebilmeleri için zaman zaman hayatlarını feda ederler. Bu olay akraba seçiminin güzel bir örneğidir.

Ben, akraba seçimine dair ilk dersi, nargile keyiflerimizden birisi esnasında Şakir Özkurt hocadan almıştım. Hoca bana akraba seçimini anlatırken; “biyolojik kuramlar hayatın her anındadır” demişti. Ona göre batan bir gemideki erkeklerin ölümü kabullenip, eş ve çocuklarını filikalara bindirmeleri; gelengilerin davranışlarına eşdeğerdi. Tıpkı, ülkemizi Avrupa’ya geçiş için bir eşik olarak gören mültecilerin ekolojik göç kavramına örnek olmaları gibi.

“Akraba Seçimi (Kin Selection)” üzerine 2 yorum

  1. hocam bu yazınızı şimdi gördüm, okudum filmi gerçekten çok merek ettim 🙂 bu arada ben hala okuyamadım ama (büyük utancımdır) Gen Bencildir Çağlar’ın favorileri arasındadır. Saygı ve sevgilerimle…

    1. “Gen Bencildir” ve “Cennetten Akan Irmak” benim genel olarak genetiğe ve popülasyon genetiğine kafayı arıza derecede takmama sebep olan iki kitaptır.
      Biliyorum birer bahane olamaz ama, sorunlu bir maddi geçmiş ve lanet olası tek işlemci (ve çoklu işlem yapamama) beni ekmek davası bahanesine bambaşka kapı arkalarına üfürdü. Bu meslek yerine, maddi sorunlar yerine biyoloji okuyup özellikle tür çeşitliliği üzerinde aradığı notayı bulamayan sazende Hocanın eli gibi avare gezmeleri çok isterdim.
      Çocukluğumda cayır cayır güneş altında Çukur’un Ovası’nda it ayağı yemiş gibi gezerken, bir de 3 yıl Akdağ (Yozgat) sarı çamları arasında tezi unutup orkide ararken kendimi bulmuştum meğerse.

      Not: Ceyhan’dan dişli sazancıkgillerle, Akdağ’dan Cephalanthera kotschyana‘lara selamlar.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir